แหล่งเรียนรู้งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น

กว่า 2 ทศวรรษที่กระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่นได้ยกระดับการเรียนรู้ของชุมชน เกิดเป็นชุมชนวิจัยต้นแบบ  ชุมชนมีโอกาสใช้พลังความรู้ ความสามารถและกลไกของตนเองในการแก้ปัญหา และกระบวนการวิจัยฯ ทำให้ชาวบ้านเข้าถึงความรู้ ปลดล็อคความสามารถ ที่ถูกกดทับไว้ด้วยความรู้สมัยใหม่  มีการนำภูมิปัญญาดั้งเดิมมาผสมผสานกับความรู้ใหม่ จนเกิดเป็นแนวทางการแก้ไขปัญหาที่เน้นการมีส่วนร่วมของชุมชน เกิดเป็นกระบวนการทำงานที่หลากหลายรูปแบบ ขณะเดียวกันก็เกิด “ชุมชนต้นแบบ”  ในหลายพื้นที่ และหลายประเด็น อาทิ การจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชน  ที่บ้านแม่กำปองที่โดดเด่นในเรื่องของการจัดการตลาดผ่านระบบบริหารจัดการของชุมชน  ชุมชนแม่กลางหลวง และบ้านผาหมอนซึ่งเป็นชาวปกาเกอะญอ (กะเหรี่ยง) ก็โดดเด่นในเรื่องของการดำเนินชีวิตที่สอดคล้องกับวิถีชีวิต ประเพณี และวัฒนธรรม หรือแม้แต่ ตัวอย่างเรื่องของการจัดการน้ำในพื้นที่ภาคอีสาน รวมทั้งรูปแบบการจัดการตนเองของกลุ่มผู้พิการในหลา ๆ พื้นที่ และล่าสุดการศึกษาประวัติศาสตร์ของชุมชนเพื่อเป็นข้อมูลในการยืนยันสิทธิตนเองกรณีชุมชนราไวย์ จังหวัดภูเก็ต เป็นต้น

จะเห็นว่า “กระบวนการวิจัย” สร้างคน (ทั้งในเชิงปัจเจก) และชุมชน  สร้างความรู้ใหม่ ทั้งความรู้ที่เป็น “กระบวนการ” และความรู้ที่เป็น “นวัตกรรม” ที่ผ่านการคิดแบบ “มีส่วนร่วม” ของคนในชุมชน และภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง และหลายชุมชนก็เป็น “ต้นแบบ” ให้ชุมชนอื่น  ๆ ที่ประสบปัญหาเดียวกันได้ร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ นำองค์ความรู้ไปพัฒนาและต่อยอด 

CBT.- การท่องเที่ยวโดยชุมชน แหล่งเรียนรู้งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น

“บ้านผาหมอน” แหล่งเรียนรู้การท่องเที่ยวโดยชุมชนในเขตพื้นที่อุทยาน

จากชุมชนที่ “ถูกเที่ยว” ลุกขึ้นมาจัดการเรื่องการท่องเที่ยวด้วยตัวเอง ผ่านการทำงานวิจัยภายใต้ชุดประเด็นการท่องเที่ยวโดยชุมชน ตั้งแต่ปี  2544 และใช้กระบวนการวิจัยในการพัฒนาคน พัฒนาพื้นที่ พัฒนาศักยภาพของชุมชน กระทั่งปัจจุบันกลายต้นแบบ “การจัดการการท่องเที่ยวโดยชุมชน” ให้กับชุมชนอื่น ๆ อีกหลายพื้นที่

Read More
KNOWLEGE แหล่งเรียนรู้งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น

ช่างชาวนา : แหล่งเรียนรู้การพัฒนานวัตกรรมระบบเกษตรกรรมยั่งยืน

เครื่องจักรและเทคโนโลยีทางการเกษตรเป็นเครื่องมือทุ่นแรงสำคัญของเกษตรกร แต่เครื่องจักรและเทคโนโลยีสำเร็จรูปที่ผลิตจากบริษัทใหญ่ ไม่มีรูปแบบให้เกษตรกรเลือกใช้สอยมากนัก อีกทั้งยังมีราคาสูง ไม่ตอบโจทย์การทำเกษตรบนบริบทของพื้นที่ที่มีสภาพภูมิประเทศแตกต่างกัน ‘เครือข่ายช่างชาวนา’ จังหวัดยโสธรต้องการศึกษา หารูปแบบเพื่อพัฒนาเครื่องไม่เครื่องมือการเกษตร  เพื่อทุนแรง ลดระยะ และประหยัดเงินในการทำงาน

Read More
แหล่งเรียนรู้งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น

บ้านดง  : แหล่งการเรียนรู้เรื่องการจัดการไฟป่าและหมอกควัน

ท่ามกลางความพยายามหาทางออกและวางมาตรการแก้ไขปัญหาไฟป่าของทางภาครัฐและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องซึ่งยังไม่ได้ข้อสรุปที่ชัดเจน มีหมู่บ้านที่ห่างไกลจากเมืองใหญ่ ในตำบลนายาง อำเภอสบปราบ จังหวัดลำปาง ซึ่งเป็น 1 ใน 9 จังหวัดวิกฤตฝุ่นควันของภาคเหนือ ชาวบ้านทั้ง 10 หมู่บ้านในตำบลนายาง ได้ผนึกกำลังจัดการไฟป่า ภายใต้ โครงการควบคุมไฟป่าและการจัดการหมอกควัน ผลลัพธ์จากการทำงานร่วมกันเป็นทีมอย่างเข้มแข็งสร้างความเปลี่ยนแปลงในทางบวกให้เกิดขึ้นอย่างชัดเจน ภายในระยะเวลาเพียงปีครึ่ง จากที่เคยมีไฟป่าเกิดขึ้นในพื้นที่ 40 – 50 จุด บางปีเกิดขึ้นถึง 100 จุด กลับลดจำนวนลงเหลือแค่ 15 จุดทั้งอำเภอ

Read More
แหล่งเรียนรู้งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น

บ้านผาสุข : แหล่งเรียนรู้ด้านการจัดการน้ำ

ที่บ้านผาสุข ตำบลภูฟ้า อำเภอบ่อเกลือ จังหวัดน่าน มีลำห้วยน้อยใหญ่รายรอบหมู่บ้าน กว่า 20 ลำห้วย นอกจากนั้นยังมีลำน้ำว้าและลำน้ำมางไหลผ่าน  ทำให้บ้านผาสุข เป็นอีกชุมชนหนึ่งทีมีแหล่งน้ำอุดมสมบูรณ์ มากที่สุดแห่งหนึ่งในตำบลภูฟ้า การมีน้ำท่าบริบูรณ์  เป็นผลสืบเนื่องมาจากชาวบ้านร่วมกันดูแลรักษาป่าไว้เป็นอย่างดี ชาวบ้านจึงมีน้ำสำหรับไว้อุปโภคบริโภค ทั้งการทำเกษตรและดื่มกิน ในแง่ของการจัดการ มีการทำระบบประปาภูเขาเพื่อแจกจ่ายไปจ่ายไปยังบ้านเรือนแต่ละหลังในชุมชน   ปัญหาของบ้านผาสุข ถึงกระนั้นก็ตาม แม้จะมีการดูแลป่า และมีระบบการจัดการที่ดี บ้านผาสุกก็ยังประสบปัญหาเรื่องการใช้น้ำ ทั้งในหน้าแล้งและในหน้าฝน กล่าวคือขาดแคลนและไม่เพียงพอในหน้าแล้ง ส่วนหน้าฝน ชาวบ้านไม่สามารถกักเก็บน้ำไว้ใช้ในยามขาดแคลนได้ เหตุผลเพราะแต่ละครัวเรือน ใช้น้ำไม่เท่ากัน บางครัวเรือนใช้มาก บางครัวเรือนใช้น้อย บางครัวเรือนปล่อยน้ำทิ้งอย่างไร้ค่า จากที่เคยมีใช้อย่างพอเพียง ก็เริ่มไม่เพียงพอ จนกระทั่งนำไปสู่ความขัดแย้งในที่สุด จากปัญหาดังกล่าว

Read More
แหล่งเรียนรู้งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น

“นางเลิ้ง” แหล่งเรียนรู้ด้านการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนในย่านเมืองเก่า

กว่าทศวรรษ ที่ชุมชนนางเลิ้ง ต้องเผชิญหน้ากับความเจริญซึ่งคืบคลานเข้ามาเป็นระรอก เนื่องจากมีแนวคิดจะนำพื้นที่บางส่วนของชุมชนไปพัฒนาเป็นย่านการค้า นั้นหมายความว่า หากโครงการดังกล่าวประสบความสำเร็จ ชุมชนนางเลิ้งก็คงมีสภาพไม่ต่างจากชุมชนป้อมมหากาฬ คือเหลือเพียงชื่อ และความทรงจำ

Read More